B/Vlog


LOUVRE ABU DHABI

Kunst uit Zeist in Abu Dhabi           Kunst uit Zeist voor Cy Twombly

Op 9 november 2017 opende Franse president Emmanuel Macron een “dependance” van het Parijse Louvre in Abu Dhabi.

Een spierwit gebouw, met een stalen koepel in een lege zandvlakte aan een knalblauwe zee (kosten ca. € 100 miljoen).

Met de koepel van architect Jean Nouvel als misschien wel het belangrijkste kunstwerk van het museum (doorsnede 180 meter en een gewicht van een hele Eiffeltoren: acht lagen constructie over elkaar heen). De koepel bestaat uit stalen vlakken in typisch Arabische geometrische motieven en laten lichtstralen door.

Het lijkt of de zon door de palmtakken sijpelt in een nederzetting, een kashba, in de oase (Al Ain, ca. 150 km van Abu Dhabi). Het lijkt op een binnenplaats van de oorspronkelijke huizen in de regio met een waterbron en boom. Binnen en buiten gaan in elkaar over. Sommige ruimtes tussen de verschillende delen van het museum bevinden zich in de open lucht, beschermd tegen de zon en de enkele regendruppel op jaarbasis, die valt door de koepel. Onder de koepel bevinden zich in totaal 55 gebouwen, waarin de pijlers van de draagconstructie verwerkt zijn.

Dit gebouw van Jean Nouvel past in de cultuur, het klimaat en de geschiedenis van de plek waar het staat. Je voelt en ruikt de omgeving.

De ‘palm’boom is er in brons, zoekend naar licht, van de Italiaanse beeldhouwer Giuseppe Penone, wiens werk nu te zien is in de jubileumtentoonstelling van Museum de Pont in Tilburg.

De collectie is nu opgebouwd uit in totaal 625 objecten waarvan 300 werken van 17 Franse musea, die werden uitgeleend aan dit nieuwe museum = 70% van de collectie op dit moment.

De andere 30% is gefinancieerd uit de ca. € 40 miljoen van de afgelopen paar jaar (ca. € 40 milj/per jaar is het budget van de aankoopcommissie voor de opbouw van de eigen collectie van het museum).

Ter vergelijking: het Rijksmuseum beschikt jaarlijks tussen de 2 à 3 miljoen voor aankopen en kan daarbij aanspraak maken bij speciale aankopen op gelden bij het Rijk en particuliere fondsen zoals Vereniging Rembrandt en crowdfunding.

15 jaar lang zullen 17 Franse nationale musea en instellingen kunstwerken blijven uitlenen aan dit nieuwe museum en 30 jaar lang mag ‘het eerste universele museum van de Arabische wereld’ de naam van het Louvre blijven gebruiken (weliswaar tegen de ‘kleine’ vergoeding van zo’n € 500 miljoen).

Waar de Zonnekoning van Frankrijk, Lodewijk XIV, in de 17e eeuw kunst toegankelijk maakte voor het volk, is nu de emir van Abu Dhabi, de  Zonnekoning anno 2017, die dat doet voor dit deel van de wereld. Er zijn alleen een aantal hobbels te nemen:

  • Voor het museum: vandaar de ‘hulp’ van Frankrijk aan VAE. Denk alleen al aan voorwaarden en eisen om een bepaald object te conserveren en tentoon te stellen: luchtvochtigheid, licht, klimaat, depot etc. Daar was geen kennis van.
  • Voor het publiek: hoe leg je al dat moois uit aan een grotendeels niet-westers publiek dat van huis uit niet bekend is met termen als Verlichting, Art Nouveau of Griekse mythologie?
  • Kunstdiscours ontbreekt, opleiding tot museologie komt nu langzaam op gang door studenten plekken aan te bieden in Frankrijk, kunstacademie staat in de kinderschoenen, kunstenaars/artistieke vrijheid nog zoekende etc.

Kernvraag die dan oprijst is: Waarom een museum van dergelijke omvang in de VAE?

Antwoord: Abu Dhabi (1 van 7 staten van de VAE) wil net als andere olielanden de basis van zijn economie verbreden vanwege de compensatie van inkomstenderving uit olievoorraden. Het stimuleren van toerisme is één van de speerpunten.

Vandaar de slordige een miljoen euro die het Louvre Abu Dhabi heeft gekost en het geld dat vrijgemaakt wordt voor de toekomstige buur van het museum: Guggenheim Abu Dhabi en nog een aantal culturele instellingen, zoals het Zayed National Museum en het Performing Arts Centre.

Gevolg: het werkt als soft politics: kleinere landen als de VAE moeten het niet hebben van hun militaire slagkracht, maar van hun vrienden.

Wat is er te zien?

Het emiraat Abu Dhabi ligt op een plek, tussen drie continenten in, waar veel handelsroutes liepen. Deze context speelt een grote rol bij de collectieopbouw. Gekeken is naar paralellen en dwarsverbanden tussen cultureel erfgoed, die uit alle windstreken en tijdsvakken overal ter wereld mensen op een bepaald moment een bepaald materiaal met vormgeving van hun leefomgeving hebben verrijkt.

Encyclopedisch tentoongesteld van Oude Kunst tot Moderne kunst: van de laat-Ottomaanse kunstenaar Osman Hamdi Bey tot aan Mondriaan, Gaugain, Manet en recente doeken van de Amerikaanse kunstenaar Cy Twombly, maar ook gebruiksvoorwerpen als porselein, zilver, meubels, en bijv. antieke wapens.


Hollanders in huis

Ten eerste opmerkelijk en bijzonder om deze Britse keuze van Hollandse meesters bijeen te zien. George IV was een verwoed verzamelaar van Hollandse kunst. Hij gaf bergen geld uit en vormde zo een van de grootste en belangrijkste kunstverzamelingen van Hollandse kunst ter wereld in bezit van één familie.

Ten tweede is het opmerkelijk en bijzonder om te constateren, dat de Britse Koninklijke familie van volkse taferelen hield, zoals kermissen, boerendansfeesten en komische volkstaferelen. HM Koningin Elizabeth II zelf is erg enthousiast over de Hollandse collectie, het is duidelijk een van haar favoriete onderdelen. Dat blijkt uit haar aankopen voor deze collectie.

Een van mijn favoriete onderdelen van de 22 genrestukken is De muziekles van Johannes Vermeer (1662-1664). Tijdelijk op bezoek in Nederland -tot begin januari 2017- kunnen nu in totaal acht werken van Vermeer aanschouwd worden. Opmerkelijk en bijzonder: de Britse koningin leent namelijk zelden uit.

Met de aangeboden ‘kijkwijzer’ van de tentoonstellingsmakers kan de bezoeker De muziekles verborgen boodschappen ontrafele

We zien we een huiselijke tafereel. Een vrouw, staand achter een virginaal, draagt een licht geel satijnen jackje op een rode enkellange rok met zwart schort.

De man, rechts van haar, draagt een zwart kostuum met witte sjerp. Hij houdt losjes een stok vast.

Het interieur bevat zwart-wit geblokte marmeren vloertegels. Op de grond achter de vrouw ligt een viola da gamba bij een blauwe eetkamerstoel. Op de voorgrond staat een tafel bedekt met een Perzisch tapijt, dat reikt tot de vloer. Een witte wijnkan met tinnen deksel staat op een zilveren dienblad op de tafel.

Boven de virginaal hangt een spiegel dusdanig, met daarin het gezicht van de vrouw weerspiegelt, evenals de voet van de schildersezel van Vermeer.

Een deel van een schilderij rechts op de wand is nog net te zien.

De setting wil de aanschouwer vertellen dat het hier om een muziekles gaat, waarbij de muziekleraar zijn mond licht geopend heeft om de muziek voor te zingen bij gebrek aan bladmuziek. Hij tikt zachtjes met zijn stok op de grond om de maat aan te geven. In de spiegel zien we dat de vrouw haar gezicht naar de man toedraait.

Welke verborgen boodschappen zijn er verstopt in het schilderij?

In ieder geval twee zaken die de verandering van het morele kader in de zeventiende eeuw weergeven. Vermeer gaat de mens gaat anders zien door ideeën van Erasmus en hervormers uit die tijd. Hij beeldt een realistische, alledaagse setting, waarbij moraliteit met het innerlijk aan elkaar worden verbonden.   

Het zou een iconografische duiding kunnen zijn, dat het hier om twee verliefde mensen gaat. De viola da gamba met zijn diepe tonen en vorm wordt geassocieerd met het mannelijke, het fijne van de virginaal en het beroeren van de toetsen met het vrouwelijke.

Daarbij verwijst het schilderij rechts, waarvan nog net een stukje te zien is, met de melk en de muziek naar de harmonie van de liefde. Het is een werk van Dirk van Baburen, Simon en Pero.

Het licht –kenmerkend voor Vermeer- schijnt uit de linkerraampartij in de kamer. Het venster gunt ons geen blik naar buiten. Hierdoor ontstaat een intieme sfeer.

Aan de stofuitdrukking van het Perzische kleed is veel aandacht besteed: het heeft een hoge aaibaarheidsfactor. Kleden als deze werden vrijwel nooit als vloerkleed gebruikt, omdat ze daarvoor de duur waren.

Het satijnen jackje van de vrouw zien we terug bij twee andere schilderijen van Vermeer (Brieflezend meisje bij het venster en Vrouw met waterkan). De Spaanse stoel is een vast item dat regelmatig terug komt in de werken van Vermeer.

Het vierde opmerkelijke en bijzondere is de ontdekking van het minuscule gaatje van een spijkertje op de mouw van de vrouw: precies in het midden van het kunstwerk! Aan het spijkertje was een touwtje met kalk bevestigd waarmee de schilder het perspectivische lijnenspel kon dirigeren.

Perspectief Vermeer

En tenslotte is het alleropmerkelijkste en bijzondere aan deze avond was het vrijwel alleen door de zalen dwalen en de werken van de grote meesters Rembrandt, Vermeer, Potter, Steen en Hals voor jezelf te hebben. Bijna een spirituele ervaring!

Mauritshuis Den Haag

Hollanders in huis: Vermeer en tijdgenoten uit de Britse Royal Collection

Te zien: 29 september 2016 – 8 januari 2017

Kijk voor meer info: www.mauritshuis.nl